دریافت اعلامیه ورود کالا
زمانی که کالا به گمرک مقصد می رسد، نماینده فورواردر یا حمل کننده در مقصد با صدور اعلامیه ورود کالا و فرستادن آن برای صاحب کالا، وی را از رسیدن بار مطلع می سازد. شرکت حمل در اعلامیه ورود کالا، هزینه هایی که باید برای تسویه حساب با حمل کننده توسط صاحب کالا پرداخت شود (هزینه ترخیصیه، قبض انبار، THC و خدمات جانبی گمرک) را نیز اعلام می کند.
اخذ ترخیصیه از شرکت حمل
ترخیصیه سندی است که توسط شرکت حمل صادر می گردد. این سند پس از تسویه حساب با شرکت حمل و احراز مالکیت اسنادی توسط صاحب کالا و ارائه آن به شرکت حمل صادر می گردد. صدور این سند است که نشان می دهد که صاحب کالا با شرکت حمل تسویه حساب نموده و می تواند برای تشریفات گمرکی به گمرک مراجعه نماید.
اخذ قبض انبار
قبض انبار سندی است که توسط انباردار گمرک صادر می گردد. این سند نشان می دهد که کالا به چه تعداد و یا چه وزنی در کدام انبار نگهداری می شود. قبض انبار رسید تحویل کالا به گمرک است.
تنظیم پیش نویس اظهارنامه و تایید آن
اظهار گمرکی، بیان مشخصات و مختصات دقیق و صحیح کالا به گمرک است. در حال حاضر اولین مرحله در اظهار کالای وارداتی، اظهار توسط واردکننده آن از طریق سیستم ثبتارش است که اطلاعات وارد شده در آن برای گمرک ارسال می شود. در حال حاضر هنوز اظهار اولیه کاملا از طریق سیستم ثبتارش کامل نیست و صاحب کالا یا نماینده قانونی وی و یا ترخیص کار باید این اظهار اولیه را در قسمت «ورود اطلاعات» گمرک نیز انجام دهد. برای این مرحله باید فرد ترخیص کننده، فرم اولیه اظهارنامه را دریافت و اطلاعات مورد نیاز در آن را تکمیل کند. اظهار کننده باید ارزش کالا و مبالغی که در اظهارنامه ذکر شده را خود محاسبه نماید و در آن وارد کند. این مبالغ نباید مغایرتی با مبالغی که در سیستم گمرک محاسبه می شود داشته باشد. اظهارنامه تکمیل شده در قسمت ورود اطلاعات وارد سیستم گمرک می شود و کاربر اطلاعات آن را مجددا از طریق رایانه خود و رایانه مرکزی کنترل می کند و پس از اخذ تاییدیه، اظهارنامه را در رایانه خود و رایانه مرکزی ذخیره می کند. در این مرحله رایانه مرکزی شماره ای با عنوان کد عطف به اظهار مورد نظر اختصاص می دهد که در مراحل بعدی اظهارنامه با این کد فراخوانی می شود. پس از پایان مراحل مذکور، اظهار نامه چاپ و به ضمیمه اظهار نامه دستی به صاحب کالا یا نماینده قانونی وی تحویل داده می شود تا پس از کنترل امضاء نماید.
واحد احراز هویت
در این مرحله اظهارنامه چاپی و دستی به همراه اسناد کالا تحویل واحد احراز هویت می شود. در این واحد پیشینه صاحب کالا یا نماینده قانونی آن و وضعیت بدهی آنها به گمرک (ماده ۷ قانون امور گمرکی) بررسی می شود و مدارک و اسناد کالا نیز کنترل می گردد.
دایره کنترل اسناد (دایره فنی)
اظهارنامه و اسناد کالا از جمله سند ثبت سفارش، پروفرما، فاکتور، لیست عدل بندی، گواهی مبدا، بارنامه، قبض انبار و وکالت نامه به دایره کنترل اسناد تسلیم می شود. در این قسمت، تعلق اسناد به اظهار و وجود اسناد لازمه به صورت اجمالی مورد رسیدگی قرار می گیرد. مسئولیت صحت مندرجات اسناد و مدارک تسلیمی و کامل بودن آنها به عهده صاحب کالا می باشد.
دریافت شماره ثبت (کوتاژ)
پس از فراخوانی اظهار نامه از رایانه مرکزی و اقدام نمودن به عملیات ثبت (کوتاژ)، درصورت مطابقت مندرجات متن اظهارنامه با اطلاعات موجود در رایانه مرکزی، سیستم نسبت به تخصیص یک شماره تحت عنوان شماره ثبت اظهارنامه (کوتاژ) عمل خواهد نمود، در غیر اینصورت اظهارنامه جهت اصلاح یا تکمیل به اظهار کننده برگشت داده خواهد شد. در چنین حالتی اظهار کننده باید به واحد ورود اطلاعات مراجعه تا اصلاحات لازم در اظهار نامه وی انجام و یک چاپ جدید تهیه و به کار گرفته شود.
تعیین مسیر اظهارنامه در ارزیابی
کالای وارد شده توسط رئیس واحد احراز در یکی از مسیرهای سبز (کنترل اسناد)، زرد ( کنترل اسناد و ارزش کالا) یا قرمز (کنترل کامل اسناد و کالا) تعیین مسیر می شود. در این قسمت کنترل های متناسب با نوع کالا از جمله بررسی اسناد، تعیین ارزش کالا، بررسی آزمایشگاهی کالا و غیره صورت می گیرد و شماره ارزیابی به اظهارنامه مورد نظر اختصاص داده می شود.
پرداخت وجوه تعیین شده به گمرک
پس از تایید شدن ارزش کالا در مرحله قبل، میزان دقیق حقوق ورودی، مالیات بر ارزش افزوده و حق هلال احمر تعیین و توسط ترخیص کننده پرداخت می شود. کالا از تاریخ پرداخت مبالغ تعیین شده در اظهار نامه، اظهار شده تلقی میشود.
صدور پروانه گمرکی
پس از ارزیابی و امضاء اظهار نامه توسط رئیس سرویس ارزیابی، اظهارنامه و فیش بانکی به صندوق تحویل می شود. صندوقدار در صورت تایید مبالغ پرداخت شده، رسید صندوق را بر اساس اطلاعات مندرج در خانه های اظهار نامه در رایانه تکمیل، کنترل و تایید می نماید. پس از آن فیش بانکی از اسناد جدا و نسبت به چاپ پروانه گمرکی اقدام می شود. پروانه چاپ شده بوسیله مسئول صندوق مهر و امضا شده، شماره آن در دفتر مربوطه وارد می گردد و سپس با اخذ رسید به صاحب کالا تحویل داده می شود.
تایید نهایی پروانه سبز گمرکی
ترخیص کننده باید اظهارنامه و پروانه سبز را، جهت امضای نهایی آنها توسط رئیس سیستم ارزیابی، به این واحد تحویل دهد و نسخه تایید شده پروانه را تحویل بگیرد.
تسویه حساب با انبار
در این مرحله هزینه های انبارداری و بیمه کالا محاسبه و پرداخت می شود.
صدور بیجک انبار
بیجک انبار سندی است که توسط انباردار برای صاحب کالا و یا نماینده قانونی وی، پس از رویت پروانه سبز گمرکی و پرداخت حق انبارداری، صادر می گردد. این سند نشان می دهد که کالا تحویل ذینفع شده است و او می تواند برای بارگیری وسیله حمل را وارد گمرک کند. در این مرحله مقدار کالای بارگیری شده از دفتر کل انبارهای گمرک خارج شده و کالا روی وسیله نقلیه بارگیری می شود.
کنترل درب خروج (شمارش)
در این مرحله مسئول درب خروج مجددا اسناد و کالا و مراحل طی شده را بررسی می کند و در صورت عدم مغایرت، پشت پروانه سبز، مبنی بر میزان خروج کالا از گمرک، ممهور شده و مهر قابل توجه بانک نیز بر روی آن زده می شود.
ترخیص کالا
پس از طی کلیه مراحل ذکر شده کالا می تواند از گمرک خارج شود. قابل ذکر است که طبق ماده ۱۳۵ قانون امور گمرکی، پس از ترخیص کالا از گمرک کلیه اظهارنامه ها باید توسط واحد بازبینی گمرکات اجرایی مجددا بررسی شوند و حتی مدیران گمرکات موظفند بصورت ماهانه، بطور تصادفی، برخی از اظهارنامه ها را نیز برای واحد بازبینی کل ارسال کنند تا مجددا بررسی شوند. هرگاه پس از ترخیص کالا در طی مراحل بازبینی معلوم گردد وجوهی که وصول آن بر عهده گمرک است بیشتر یا کمتر از آنچه مقرر بوده دریافت گردیده یا اساسا دریافت نشده و یا اشتباهی دریافت گردیده است، گمرک و صاحب کالا می توانند ظرف مدت شش ماه از تاریخ امضا پروانه یا پته گمرکی کالای مورد بحث، کسر دریافتی و یا اضافه پرداختی را از یکدیگر مطالبه و دریافت کنند.

(این مقاله با استفاده از سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران و کتاب «مدیریت خرید، راهنمای خرید خارجی و سیستم های خرید» نوشته ایرج زینال زاده تهیه شده است)